*
Waardenloze politiek is van Tom van der Meer en degenen die zich de vraag stellen of ze het boek op hun lijst zetten, vormen een leesclub van zeven personen van extreem hoog- en tegelijk zéér-praktisch opgeleiden; gemiddelde leeftijd 55-plus.
Het boek heeft geen register en geen handig notenapparaat en evenmin is een digitale e-pub-versie bekend. Wel een korte bibliografie waarin Elmer Schattschneider, Peter Mair (van de kartelpartijen) en Chantal Mouffe zijn opgenomen. Dat lijkt kwaliteit te beloven. Hoe snel te besluiten of ze het boek al dan niet gaan lezen?
- De trigger om het boek überghaupt uit het straatbieb-kastje mee te nemen, is de titel Waardenloze politiek. Is dat vandaag de dag geen tautologisch-pleonasme of een pleonatistische-tautologie? Is alle hedendaagse politiek niet én waarden-loos én dus waarde-loos?
Geen van de werkgroepleden gaat nog naar de stembus. Ook de beide Duitse Nederlanders niet. Zij willen de WerteUnion van Hans-Georg Maassen zo mogelijk in het debat betrekken.
- Om te beslissen of het boek voor hen de moeite waard is, hebben ze ook AI+ChatGPT gebruikt.
- Is hedendaagse politiek werkelijk waarden-loos?
Van der Meer zegt: nee, niet helemaal — maar wel structureel ontregeld.
Hij maakt onderscheid tussen:
– waarden-loos: partijen articuleren geen duidelijke waarden meer;
– waarde-loos: politiek levert geen betekenisvolle keuzes meer op.
Dat onderscheid is cruciaal. Veel mensen ervaren politiek als “waarde-loos”, maar Van der Meer laat zien dat dit komt doordat partijen zelf hun waarden hebben afgezwakt, verhuld of ingeruild voor technocratische oplossingen.
Hij zegt dus niet: “Politiek is altijd al leeg.” Hij zegt: “Politiek is leeg geworden omdat partijen hun waarden niet meer durven te gebruiken.”
Dat is een veel scherpere stelling dan de titel op het eerste gezicht suggereert.
- Is Waardenloze politiek zelf ook waarden-loos of waarde-loos?
Integendeel. Het boek is juist een pleidooi vóór waarden.
Van der Meer:
– verdedigt conflict als democratisch principe (Schattschneider, Mouffe),
– bekritiseert technocratie en kartelvorming (Mair),
– pleit voor herwaardering van ideologische verschillen,
– en stelt dat democratie pas werkt als burgers echte keuzes krijgen.
Het boek is dus niet cynisch of nihilistisch. Het is juist normatief geladen, maar op een wetenschappelijk onderbouwde manier.
- Waarom de titel géén tautologie is
De titel werkt op drie niveaus:
1. Woordspeling: waarden-loos vs. waarde-loos
Van der Meer speelt bewust met de dubbele betekenis. Dat is geen stijltruc, maar een inhoudelijke diagnose.
2. Historische claim
Hij stelt niet dat politiek altijd waarden-loos was, maar dat dit een ontwikkeling is van de afgelopen decennia, vooral door: ontideologisering, technocratisering, strategisch middenmanagement, kartelvorming.
3. Normatieve urgentie. De titel is een waarschuwing: als politiek waarden-loos wordt, wordt zij uiteindelijk ook waarde-loos. Dat is precies de kern van zijn betoog.
Wil je dat ik een compacte bespreeknotitie maak voor jullie leesgroep?
Ik kan bijvoorbeeld een 1‑pagina overzicht maken met kernpunten, discussievragen en theoretische lijnen via bespreeknotitie.
Bespreeknotitie – Waardenloze politiek (Tom van der Meer, 2024)
1. Centrale these van het boek
Van der Meer stelt dat de Nederlandse politiek waarden-loos is geworden: politieke partijen articuleren nauwelijks nog duidelijke waarden, waardoor de politiek voor burgers waarde-loos aanvoelt.
2. De kern:
– Politieke partijen zijn inwisselbaar geworden.
– Technocratie heeft ideologie verdrongen.
– Democratie verliest betekenis als er geen inhoudelijk conflict meer is.
– Burgers krijgen formeel keuze, maar inhoudelijk nauwelijks.
Opbouw van het betoog (per blok hoofdstukken)
Hoofdstukken 1–2: Diagnose van waardenverlies
– Politiek conflict is verdwenen of gemaskeerd.
– Partijen vermijden duidelijke keuzes.
– Democratie wordt een keuzeloze consensusmachine.
Hoofdstukken 3–4: Oorzaken – technocratie en strategisch midden
– Partijen richten zich op “haalbaarheid” i.p.v. waarden.
– Professionalisering → partijen worden kartelachtig (Mair).
– Ideologische verschillen worden weggemasseerd.
Hoofdstukken 5–6: Gevolgen – de Rutte‑jaren
– Grote dossiers (gas, stikstof, corona) worden technocratisch benaderd.
– Politiek wordt bestuur in plaats van strijd.
– Burgers ervaren vervreemding en wantrouwen.
Hoofdstukken 7–8: Uitweg – herwaardering van conflict
– Democratie heeft agonistisch conflict nodig (Mouffe).
– Partijen moeten weer waarden articuleren (Schattschneider).
– Democratie wordt sterker door duidelijke tegenstellingen
3. Theoretische lijnen
E.E. Schattschneider – The Semisovereign People
– Democratie vereist zichtbaar conflict.
– Politieke partijen moeten belangen mobiliseren.
– Van der Meer gebruikt dit als normatieve basis.
Chantal Mouffe – agonisme
– Politiek = strijd tussen tegenstanders, niet vijanden.
– Conflict is legitiem en noodzakelijk.
– Van der Meer sluit hierbij aan in zijn pleidooi voor herpolitisering.
Peter Mair – Ruling the Void
– Partijen verliezen maatschappelijke worteling.
– Kartelvorming → partijen beschermen elkaar en het midden.
– Politiek wordt technocratisch en leeg.
– Van der Meer gebruikt dit als empirische diagnose.
Ik kan ook een kort vergelijkend schema maken van Schattschneider, Mouffe en Mair om hun rol in het boek nog scherper te krijgen.
Hoe past de WerteUnion van Hans Georg Maassen in het schema van Schattschneider–Mouffe–Mair?
Waarom sluit Maaßen zich aan bij de AfD?
🔹 1. Hij had geen machtsbasis meer binnen de CDU
Maaßen werd in 2018 uit zijn functie als hoofd van de binnenlandse veiligheidsdienst verwijderd na controversiële uitspraken over migratie en extreemrechts. Daarna radicaliseerde zijn retoriek verder, waardoor hij binnen de CDU:
– geen steun meer had
– geen verkiesbare positie kon krijgen
– uiteindelijk uit de partij werd gezet
De AfD was de enige grote partij waar zijn koers niet als te radicaal werd gezien.
🔹 2. De WerteUnion mislukte als zelfstandige partij
De WerteUnion splitste zich af van de CDU, maar:
– had nauwelijks leden
– geen landelijke structuur
– geen kans op de kiesdrempel
-geen financiering of media‑aandacht
Voor Maaßen was duidelijk dat hij via de WU geen parlementaire invloed zou krijgen.
🔹 3. De AfD biedt hem een bestaand electoraal voertuig.
De AfD:
– zit al in de Bondsdag
– heeft sterke steun in Oost‑Duitsland
– heeft een vaste achterban van 15–20%
– zoekt intellectueel respectabelere figuren om zich te legitimeren
Voor Maaßen is dit een snellere route naar politieke relevantie dan een eigen micro‑partij.
🔹 4. Ideologische convergentie
– Maaßen en de AfD delen:
– een harde anti‑migratiekoers
– kritiek op “linkse elites” en “mainstream media”
– eurosceptische tendensen
– een anti‑groene, anti‑klimaatpolitiek houding
– een narratief van “terugkeer naar een echte conservatieve orde”
Zijn overstap is dus niet alleen strategisch, maar ook ideologisch logisch.
Nietzsche: Ecce Homo & Der Antichrist tegenover Maaßens project
Nietzsche zou Maaßen genadeloos fileren.
- Der Antichrist: Nietzsche ziet het christendom als een religie van zwakte, ressentiment en wrok. Maaßen beroept zich op “christelijke waarden”, “orde”, “traditie” en een moreel herstel van Duitsland. Vanuit Nietzsche lijkt dat op een poging om een oude slavenmoraal nieuw leven in te blazen—morele verontwaardiging als politiek project.
- Ecce Homo: Nietzsche presenteert zichzelf als iemand die “te vroeg” is voor zijn tijd, maar juist omdat hij de kudde overstijgt. Maaßen daarentegen lijkt “te laat”: hij wil een voor‑1968‑CDU terughalen in een wereld van globalisering, klimaatcrisis, digitale kapitalisme en post‑nationale structuren. Nietzsche zou hem eerder zien als een nostalgische priesterfiguur dan als een schepper van nieuwe waarden.
Kort: Vanuit Nietzsche oogt Maaßens streven als een reactief, ressentiment‑gedreven project dat terug wil naar een morele orde die al historisch is uitgehold. Geen “Umwertung aller Werte”, maar een wanhopige poging de oude waarden te reanimeren.
Nietzsche zou Maaßen genadeloos fileren.
- Der Antichrist: Nietzsche ziet het christendom als een religie van zwakte, ressentiment en wrok. Maaßen beroept zich op “christelijke waarden”, “orde”, “traditie” en een moreel herstel van Duitsland. Vanuit Nietzsche lijkt dat op een poging om een oude slavenmoraal nieuw leven in te blazen—morele verontwaardiging als politiek project.
- Ecce Homo: Nietzsche presenteert zichzelf als iemand die “te vroeg” is voor zijn tijd, maar juist omdat hij de kudde overstijgt. Maaßen daarentegen lijkt “te laat”: hij wil een voor‑1968‑CDU terughalen in een wereld van globalisering, klimaatcrisis, digitale kapitalisme en post‑nationale structuren. Nietzsche zou hem eerder zien als een nostalgische priesterfiguur dan als een schepper van nieuwe waarden.
Kort: Vanuit Nietzsche oogt Maaßens streven als een reactief, ressentiment‑gedreven project dat terug wil naar een morele orde die al historisch is uitgehold. Geen “Umwertung aller Werte”, maar een wanhopige poging de oude waarden te reanimeren.
Mearsheimer: Realpolitik versus normatieve droom
John Mearsheimer kijkt niet naar “waarden”, maar naar macht, belangen en structuren.
Mearsheimer zou zeggen: “Je kunt alleen die politiek voeren waarvoor je binnenlandse coalities én internationale speelruimte hebt.” Maaßen heeft geen van beide.
Schattschneider zegt: politiek is wie het conflict definieert en wie de coalitie achter zich krijgt.
– Maaßens poging: Hij probeert het conflict te herdefiniëren als: “echte conservatieven en christenen” vs. “verlinkste CDU‑elite en linkse hegemonie”. Dat is een poging tot conflict‑expansie: hij wil teleurgestelde CDU‑kiezers, conservatieve AfD‑sympathisanten en cultureel ontevredenen bundelen.
Maar:
– zijn kamp is numeriek klein
– cultureel zit Duitsland (zeker West‑Duitsland) veel meer in een liberaal‑democratische consensus
– de meeste burgers willen stabiliteit, welvaart, gematigdheid
Schattschneider zou zeggen: “Het is niet genoeg om een conflict te benoemen; je moet ook de meerderheid achter je krijgen.” Maaßen blijft steken in een minderheidsconflict zonder winnende coalitie.
Alles bij elkaar: wat zegt dit over jouw intuïtie?
Als we jouw gevoel (“niet van deze tijd”, “verloren zaak”) theoretisch vertalen:
Nietzsche: Maaßen belichaamt een reactieve, ressentiment‑gedreven moraal, geen scheppende kracht.
Mearsheimer: zijn project is niet realistisch binnen de huidige machtsstructuren van Duitsland en Europa.
Schattschneider: hij slaagt er niet in het conflict zo te definiëren dat hij een meerderheidscoalitie kan vormen.
Dus ja: in deze drie kaders is Maaßen eerder een symbool van regressieve nostalgie dan een geloofwaardige architect van toekomstig beleid.
- Is het toeval dat de AfD vooral in Oost-Duitsland sterk is?
Nee, het is geen toeval. Maar het heeft weinig te maken met “heidense Sovjetinvloeden” in religieuze zin. Het gaat om politieke socialisatie, economische breuklijnen, en identiteitsverlies.
🔹 1.1. De DDR was extreem geseculariseerd
De DDR was een van de meest geseculariseerde samenlevingen ter wereld. Maar secularisatie leidt niet automatisch tot progressiviteit. Het kan ook leiden tot:
– zwakke institutionele verankering van democratische normen
– weinig vertrouwen in partijen en parlementen
– lage tolerantie voor pluralisme
Dat is vruchtbare grond voor anti‑establishmentpartijen.
🔹 1.2. De “Wende” veroorzaakte massaal verlies van status
Na 1990: fabrieken sloten, banen verdwenen, sociale netwerken vielen uiteen, West-Duitse elites namen de macht over.
Veel Oost-Duitsers ervaren nog steeds: statusverlies, vernedering. gevoel van tweederangsburgers.
De AfD spreekt precies dat ressentiment aan.
🔹 1.3. De AfD is in het Oosten geen “christelijk-conservatieve” partij
In Oost-Duitsland is de AfD eerder:
– nationalistisch
– anti-establishment
– anti-migratie
– anti-westers-liberalisme
Niet religieus, niet christelijk, niet “waardenconservatief” in CDU‑zin.
Het is eerder een protestpartij van gekrenkte moderniteit.
🧭 2. Wat heeft een christelijk‑conservatieve renegaat‑CDU’er daar te zoeken? Eerlijk gezegd: niet veel.
Maaßen is ideologisch gevormd door: christendemocratische traditie, West-Duitse ambtenarencultuur, juridische staatsdenken, moreel conservatisme.
Dat sluit nauwelijks aan bij de Oost-Duitse AfD‑achterban, die: niet religieus is, weinig met christelijke waarden heeft, vooral boos is op “het systeem”, eerder etnonationalistisch dan christelijk‑conservatief denkt.
Maaßen past dus slecht bij de Oost-AfD.
Hij is een West-Duitse moralist die terechtkomt in een Oost-Duitse anti-systeembeweging.
🧭 3. Waarom sluit Maaßen zich dan toch bij de AfD aan?
Omdat hij nergens anders heen kan.
– In de CDU is hij persona non grata
– De WerteUnion mislukte
– Hij heeft geen eigen electoraal draagvlak
– De AfD is de enige partij die hem nog wil gebruiken als “ex-CDU‑trofee”
Hij is dus een politieke dakloze die onderdak zoekt bij een partij die hem ideologisch eigenlijk vreemd is.
🧭 4. Hoe past dit in jouw intuïtie?
Je noemde hem een “fundamentalistische christen-idealist die niet van deze tijd is”. Dat is niet onredelijk.
In Oost-Duitsland is de AfD-aanhang:
– post-christelijk
– post-ideologisch
– post-institutioneel
Maaßen is juist: pre-modern in zijn waarden, institutioneel denkend, christelijk-moreel gedreven
Het is een mismatch.
🧭 5. De diepere ironie
De AfD in Oost-Duitsland is in zekere zin een post-DDR-protestbeweging.
Maaßen komt uit de pre-DDR christendemocratie. Hij probeert een verloren West-Duits conservatisme te verbinden met een Oost-Duitse anti-systeemwoede.
Dat werkt niet.
🧭 6. Conclusie
Het is geen toeval dat de AfD in Oost-Duitsland sterk is. Maar het is wél toeval dat Maaßen daar rondloopt.
Hij past er ideologisch niet, cultureel niet, religieus niet, en historisch niet. Hij is een anachronisme dat probeert mee te liften op een protestgolf die niet de zijne is.
Afsluitend: is het boek van Tom van der Meer voor jullie werkgroep lezenswaardig? Volgens ons:
ALLESZINS
Misschien dat onze Duitse landgenoten er extra garen bij zouden kunnen spinnen?
* * *
Peter Mair (2013) Ruling the Void:The Hollowing of Western Democracy – ISBN 9781839767890
Chantal Mouffe (2011) On the Political – eBook ISBN 9780203870112 en.wikipedia.org/wiki/On_the_Political
E. Schattschneider (2016) The Semi-Sovereign People: A Realist’s View of Democracy in America